Oud-Naarden 1350–1353 – verwoesting, verplaatsing en stadsrechten

De jaren 1350–1353 behoren tot de belangrijkste, maar ook tot de lastigst te dateren perioden uit de geschiedenis van Naarden. Oudere publicaties en latere studies geven niet altijd dezelfde datum voor de verwoesting van Oud-Naarden en voor de toestemming om de stad op een nieuwe plaats op te bouwen. Daarom maken we hier onderscheid tussen wat zeker is, wat waarschijnlijk is en wat omstreden blijft.

Oud-Naarden vóór de verwoesting

Het middeleeuwse Naarden lag niet op de plaats van de huidige vestingstad, maar verder naar het noordoosten, dichter bij de toenmalige Zuiderzeekust. Uit veertiende-eeuwse bronnen blijkt dat dit Oud-Naarden al vóór de verwoesting stedelijke rechten bezat. Het oorspronkelijke stadsrecht is niet bewaard gebleven. Daarom is een exact eerste jaar van stadsrechtverlening niet met zekerheid vast te stellen.

28 mei 1342 – het visstapelprivilege

Een belangrijk bewijs voor de stedelijke en economische betekenis van Naarden is het privilege van 28 mei 1342 betreffende de visstapel. De visserij en handel speelden een belangrijke rol in het oude Naarden.

1350 of 1351 – wanneer werd Oud-Naarden verwoest?

In de literatuur bestaan verschillende dateringen. Een oudere traditie plaatst de verwoesting door Hoekse benden op 15 mei 1350. Modern onderzoek heeft echter laten zien dat de datering van de bijbehorende oorkonden problematisch is. Sommige onderzoekers plaatsen de beslissende gebeurtenissen in 1351. Voor Historisch Naarden kiezen we daarom niet voor 15 mei 1350 als onomstotelijk vaststaande datum. We spreken van de verwoesting van Oud-Naarden rond 1350–1351, tenzij een specifieke bron afzonderlijk wordt besproken.

6 juni 1351 – toestemming voor een nieuwe stad

Een veel steviger gedateerd ijkpunt is 6 juni 1351. Graaf Willem V gaf de gedupeerde inwoners toestemming een nieuwe stad te bouwen en te versterken. De tekst maakt duidelijk dat de oude stad zwaar was getroffen en dat de vroegere handvesten verloren waren gegaan. Tegelijk blijkt eruit dat Naarden juridisch als stad bleef voortbestaan: de nieuwe stad zette de rechten van het oudere Naarden voort.

Waarom werd Naarden verplaatst?

De verwoesting vond plaats tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Daarnaast was de ligging van Oud-Naarden aan de kust kwetsbaar. Het nieuwe Naarden werd verder landinwaarts aangelegd op de plaats waar de vestingstad tegenwoordig ligt. Daarmee kreeg de stad een strategisch gunstiger en beter verdedigbare positie.

10 juni 1353 – stadsrecht voor het nieuwe Naarden

Op 10 juni 1353 verleende Willem V stadsrecht aan de poort van Naarden en de poorters die daar zouden wonen. De originele oorkonde is niet bewaard gebleven, maar de tekst is via afschriften overgeleverd. Dit privilege moet niet worden uitgelegd alsof Naarden pas in 1353 voor het eerst een stad werd. De bronnen tonen juist aan dat Oud-Naarden vóór de verwoesting al stedelijke rechten bezat.

20 mei 1355 – bevestiging van rechten

In 1355 werden onder meer de omvang van de stadsvrijheid en het eerdere visstapelprivilege bevestigd. Rond deze tijd was ook de eerste verdedigingsgordel van de nieuwe stad gereed.

Conclusie

De geschiedenis van Oud-Naarden laat zich niet betrouwbaar samenvatten met één eenvoudig jaartal. Zeker is dat Naarden vóór 1351 al stedelijke rechten bezat, dat de oude stad rond 1350–1351 zwaar werd verwoest, dat Willem V op 6 juni 1351 toestemming gaf voor de bouw van een nieuwe stad en dat op 10 juni 1353 een belangrijk stadsrechtprivilege voor het nieuwe Naarden volgde. Juist door deze data uit elkaar te houden ontstaat een nauwkeuriger beeld van de overgang van Oud-Naarden naar de huidige stad.

Bronnen en verantwoording

Voor de datering is onder meer gebruikgemaakt van het Repertorium van de stadsrechten in Nederland en studies van P. Leupen, H. van Engen, A. Kos, R. Rutte en J.C.M. Cox. Waar oudere en nieuwere dateringen uiteenlopen, wordt dat op Historisch Naarden uitdrukkelijk vermeld.