Naardingerland en Elten – 29 juni 968

Op 29 juni 968 werd een oorkonde uitgevaardigd door keizer Otto I die een belangrijk ijkpunt vormt voor de vroege geschiedenis van Naardingerland. De akte brengt het gebied in verband met graaf Wichman en het Stift Elten en laat zien dat de geschiedenis van Naarden en het Gooi al in de tiende eeuw deel uitmaakte van grotere politieke en kerkelijke verbanden.

29 juni 968: de oorkonde van Otto I

De oorkonde van 29 juni 968 betreft goederen en rechten in Naardingerland die graaf Wichman van de keizer hield en die met het door hem gestichte Stift Elten werden verbonden. Voor een zorgvuldige interpretatie is het belangrijk niet eenvoudigweg te schrijven dat Wichman “het hele Gooi” aan Elten schonk. De middeleeuwse akte gaat over een samenstel van goederen en rechten waarvan de precieze territoriale omvang nader onderzoek vraagt.

Graaf Wichman en het Stift Elten

Graaf Wichman van Hamaland behoorde tot de hoge adel van het Ottoonse Rijk. Hij speelde een belangrijke rol bij de stichting en begunstiging van het vrouwenstift Elten. De relatie tussen Wichman, de keizer en Elten verklaart waarom Naardingerland in de bronnen rond dit stift verschijnt.

Wat werd precies overgedragen?

De terminologie van de oorkonde vraagt om voorzichtigheid. Begrippen voor bezit, leen en rechten hadden in de tiende eeuw een specifieke juridische betekenis. Daarom moet de akte niet zonder meer worden vertaald als de overdracht van een modern afgebakend grondgebied. Wel staat vast dat Naardingerland in 968 expliciet deel uitmaakt van de goederen- en rechtencomplexen rond Wichman en Elten.

Naardingerland en Naruthi

De oorkonde van 968 sluit chronologisch aan bij de oudere vermelding van Naruthi in de goederenadministratie van de abdij van Werden, omstreeks 900. Samen laten deze bronnen zien dat het gebied van het latere Naarden al vroeg kerkelijk en economisch van betekenis was. Een eenvoudige institutionele lijn van Werden via Wichman naar Elten kan echter niet zonder aanvullend bronnenbewijs worden aangenomen.

3 augustus 970 en 14 december 973

Op 3 augustus 970 bevestigde keizer Otto I opnieuw bezittingen en begunstigingen van Elten. Na zijn dood verleende Otto II op 14 december 973 verdere privileges aan het stift. Deze oorkonden plaatsen de band met Elten in een bredere ontwikkeling van keizerlijke bescherming en kerkelijk bezit.

6 mei 1280: Floris V

Meer dan drie eeuwen later verschijnt Naardingerland opnieuw in een zeer concrete akte. Op 6 mei 1280 verpachtte Godelindis, abdis van Elten, het land Naardingerland met toebehoren aan graaf Floris V van Holland voor een jaarlijkse vergoeding van vijfentwintig Utrechtse ponden. Deze akte vormt een belangrijk ijkpunt in de groeiende Hollandse invloed in het Gooi.

Sint-Vitus

Het Stift Elten stond onder de bescherming van Sint-Vitus. Ook in het Gooi en in Naarden kreeg Sint-Vitus later een prominente plaats als patroonheilige. Dat maakt de relatie met Elten bijzonder interessant. De oorkonde van 968 bewijst echter niet dat de kerk van Naarden toen al aan Sint-Vitus was gewijd. Dat onderscheid is belangrijk voor verder onderzoek naar het ontstaan van de Vitusverering in Naarden.

Conclusie

29 juni 968 is een van de stevigst gedateerde ankerpunten in de vroege geschiedenis van Naardingerland. De oorkonde verbindt het gebied met de Ottoonse machtswereld, graaf Wichman en het Stift Elten. In combinatie met Naruthi omstreeks 900 en de verpachting aan Floris V op 6 mei 1280 ontstaat een lange bronnenlijn die essentieel is voor het onderzoek naar de oorsprong van Naarden en het Gooi.

Bronnen en verder onderzoek

Voor deze reconstructie zijn onder meer de overgeleverde oorkonden betreffende Elten en Naardingerland, latere oorkonde-edities en archiefbeschrijvingen van belang. Historisch Naarden behandelt deze gegevens bronkritisch: exacte data worden alleen gebruikt wanneer zij voldoende zijn onderbouwd, terwijl onzekerheden en verschillende interpretaties expliciet worden vermeld.