Het beleg van Naarden in 1673 – hoe Willem III de vesting heroverde

In september 1673 werd Naarden in slechts enkele dagen heroverd op de Fransen. De operatie onder Willem III was geen langdurig klassiek beleg, maar een snelle combinatie van artillerievuur, naderingswerken en een beslissende aanval op de buitenste verdediging. Nieuw kaartonderzoek maakt het mogelijk steeds preciezer te reconstrueren waar de belegeraars stonden en van welke kant de stad werd beschoten.

Naarden na het Rampjaar

Naarden was sinds 1672 in Franse handen. Voor de Republiek vormde de vesting een gevaarlijke vooruitgeschoven positie dicht bij Amsterdam. Willem III besloot daarom in september 1673 tot een snelle herovering. De tijd drong: een Frans ontzettingsleger kon de belegeraars bedreigen wanneer het beleg te lang duurde.

Het beleg in september 1673

Vanaf 6 september werd Naarden ingesloten. In de dagen daarna werden batterijen en naderingswerken aangelegd en werd de vesting zwaar beschoten. In de nacht van 11 op 12 september volgde de beslissende aanval op de buitenste verdedigingswerken. Spaanse hulptroepen en de zeesoldaten van François Palm speelden daarbij een belangrijke rol. Oudere bronnen noemen de verovering van de bedekte weg; andere beschrijvingen spreken over een ravelijn of een bres in een buitenwerk. Die omschrijvingen hoeven elkaar niet uit te sluiten: tijdens dezelfde aanval konden verschillende opeenvolgende delen van de verdediging zijn bevochten.

12 of 13 september?

De kern van de capitulatie ligt op 12 september 1673. In contemporaine voorstellingen komt ook 13 september voor. Waarschijnlijk heeft dat verschil te maken met het onderscheid tussen de overeenkomst tot overgave en de daaropvolgende feitelijke ontruiming en volledige bezetting van de stad.

Romeyn de Hooghe: een ooggetuige van het landschap van het beleg

De prenten van Romeyn de Hooghe behoren tot de belangrijkste visuele bronnen. Een voorstelling bevat een klein kaartje van Naarden met de posities van de belegeraars. Een andere versie heeft een uitgebreide legenda met nummers en letters. Die legenda is voor ons onderzoek van groot belang, omdat daarmee mogelijk afzonderlijke aanvalswerken, eenheden en gebeurtenissen aan plaatsen rond de stad kunnen worden gekoppeld.

Een bijzonder belangrijke kaart in het Nationaal Archief

In de collectie Situatieplans van Vestingen van het Nationaal Archief bevindt zich kaart N4. De omschrijving luidt dat het gaat om een kaart van het terrein tussen Amsterdam, Utrecht en Naarden waarop de voormalige verdedigingswerken tegen de vesting Naarden, aangelegd onder Willem III in 1672-1673, zijn aangegeven. De kopie wordt omstreeks 1700 gedateerd en heeft een schaal van ongeveer 1:40.000.

Deze kaart kan voor de reconstructie van het beleg van uitzonderlijk belang zijn. Volgens de huidige catalogus is N4 echter alleen fysiek beschikbaar. Een goede reproductie kan mogelijk duidelijk maken waar de werken van Willem III werkelijk in het landschap lagen.

De afzanding rond Naarden

Een tweede kaart uit dezelfde collectie, N2 uit 1773, toont Naarden met het omliggende terrein en de stand van de afzanding. Die latere afzanding is militair relevant. Hoge zandgronden rondom de vesting boden een aanvaller immers gunstige posities voor observatie en geschut. Het landschap dat wij tegenwoordig rond Naarden zien, mag daarom niet zonder meer worden teruggeprojecteerd naar 1673.

De vesting van 1673 was niet de vesting van nu

Dit is een essentieel punt bij iedere reconstructie. De bekende geometrische vesting met zes bastions kreeg haar huidige hoofdvorm pas na de herovering. Wie de huidige wallen gebruikt om de aanval van 1673 te tekenen, loopt daarom het risico batterijen en aanvalsroutes verkeerd te plaatsen. Eerst moet de oudere vestingcontour worden gereconstrueerd.

Werd ook de Grote Kerk geraakt?

De Grote Kerk vermeldt zelf dat het gebouw bij de bevrijding door Willem III in 1673 flinke schade opliep. Daarmee hebben we een belangrijk vast referentiepunt midden in de stad. De volgende vraag is veel moeilijker: welke batterij of welk type geschut veroorzaakte die schade?

Kanon of mortier?

Bij de beantwoording daarvan moeten twee mogelijkheden worden onderscheiden. Een kanon schoot doorgaans in een relatief vlakke baan en kon muren, wallen en zichtbare gebouwen treffen. Een mortier kon een projectiel in een hoge gebogen baan over de vestingwerken heen de stad in schieten. Als primaire bronnen bevestigen dat tijdens het beleg mortieren tegen Naarden zijn ingezet, is een inslag via dak of kap van de Grote Kerk technisch goed voorstelbaar. Dat is op dit moment echter nog een onderzoekshypothese en geen bewezen verklaring voor de kerkschade.

Wat weten we zeker – en wat nog niet?

Zeker is dat Naarden in september 1673 door Willem III werd belegerd en heroverd, dat artillerie en naderingswerken werden ingezet, dat een stormaanval op de buitenste verdediging plaatsvond en dat de Grote Kerk bij de herovering schade opliep. Zeer belangrijk maar nog nader te onderzoeken zijn de exacte locaties van de afzonderlijke batterijen, de precieze aanvalslijn van Palm en de Spaanse troepen en de herkomst van de projectielen die de kerk beschadigden.

De volgende stap

De sleutel kan kaart N4 in het Nationaal Archief zijn. Zodra daarvan een goede scan of foto beschikbaar is, kan deze worden vergeleken met de prenten van De Hooghe, de kaart van de afzanding uit 1773 en een moderne kaart van Naarden en Bussum. Dan kan een kaartlagenmodel worden gemaakt met de vesting van 1673, belegeringswerken, aanvalsroutes, de Grote Kerk en mogelijke schootslijnen.

Voorlopige conclusie

Het beleg van 1673 laat zien dat de herovering van Naarden niet alleen een strijd om wallen en bastions was, maar ook een strijd om terrein, tijd en artillerieposities. Juist de combinatie van contemporaine prenten, militaire kaarten en bouwsporen in de Grote Kerk biedt de mogelijkheid het verloop van de aanval steeds nauwkeuriger te reconstrueren. Dit artikel wordt bijgewerkt wanneer nieuwe archiefstukken of kaarten beschikbaar komen.

Bronnen voor dit onderzoek

Belangrijke uitgangspunten zijn de prenten van Romeyn de Hooghe in het Rijksmuseum; Nationaal Archief, toegang 4.OSPV, kaarten N4 en N2; historische informatie van de Grote Kerk Naarden; en oudere militaire en historische beschrijvingen van de herovering van Naarden in 1673.