De Allerheiligenvloed van 1570 – dijkdoorbraken en wielen bij Naarden

Op 1 november 1570 werd de Nederlandse kust getroffen door de Allerheiligenvloed. Ook de omgeving van Naarden bleef niet gespaard. Historische bronnen vermelden dat de zeedijk bij Naarden doorbrak. Nieuw onderzoek naar de Westdijk tussen Naarden en Muiderberg la

at bovendien zien dat het landschap nog altijd sporen draagt van eeuwenoude dijkdoorbraken.

Een doorgebroken zeedijk bij Naarden

Een historische inventaris vermeldt voor 1570 uitdrukkelijk dat de “Zeedijk bij Naarden” was doorgebroken, in de context van de grote verwoesting door de Allerheiligenvloed. Een moderne historische studie naar de Diemerdijk beschrijft daarnaast zeer grote aantallen dijkgaten in de kustzone tussen Amsterdam, Muiden en Naarden. Dat onderstreept hoe zwaar de zuidelijke Zuiderzeekust tijdens deze stormvloed werd getroffen.

De Westdijk en de wielen

Tussen Naarden en Muiderberg liep de Westdijk, ook Kromme Dijk genoemd. Deze dijk beschermde de laaggelegen polders tegen de Zuiderzee. Wanneer een zeedijk brak, kon het binnenstromende water direct achter de dijk een diepe kolk uitschuren. Zo’n doorbraakkolk wordt een wiel of waal genoemd. Bij het herstel werd de nieuwe dijk vaak om de diepe kolk heen gelegd. Dat verklaart het bochtige verloop dat oude zeedijken op veel plaatsen hebben.

Rob Koeleman beschreef in 1993 zeven kleine wielen langs de Westdijk tussen Naarden en Muiderberg. Vijf daarvan werden in zijn onderzoek genummerd en onderzocht. Wiel 1 lag bij de jachthaven van het Naarderbos en wiel 5 midden in Muiderberg. Tussen wiel 1 en 2 lagen nog twee kleinere wielen. Koeleman noemt bovendien een zeer klein, met riet begroeid wiel ten noorden van wiel 3.

Een verdwenen wiel vlak bij Naarden

Voor de geschiedenis van Naarden is vooral een inmiddels verdwenen wiel interessant. Koeleman schrijft dat het wiel dat het dichtst bij Naarden lag bij de aanleg van de omgelegde rijksweg A1 van de kaart verdween. Het huidige landschap toont dus niet meer alle sporen van vroegere dijkdoorbraken.

De kaart van 1575

Koeleman verwijst naar een kaart van Joost Jansz. uit 1575 waarop al een aantal wielen voorkomt. De bekende Caerte van Noorthollant van Joost Jansz. Bilhamer werd oorspronkelijk in 1575 uitgegeven. Van die eerste staat is voor zover bekend geen exemplaar bewaard; de bekende bewaarde kaartstaat dateert uit 1608. Daarom is voorzichtigheid nodig bij het exact dateren van ieder afgebeeld wiel.

Dat meerdere wielen zeer oud zijn, staat daarmee buiten twijfel. Maar een wiel dat rond 1575 zichtbaar was, hoeft niet tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 te zijn ontstaan. Het kan ouder zijn, of bij een eerdere stormvloed zijn gevormd. Ook latere overstromingen konden bestaande kolken vergroten.

Wat kunnen we nu wel en niet zeggen?

Zeker is dat de zeedijk bij Naarden in 1570 doorbrak en dat langs de Westdijk historische doorbraakkolken liggen. Ook weten we dat een wiel dicht bij Naarden later door de aanleg van de A1 is verdwenen. Aannemelijk is dat één of meer wielen tijdens grote stormvloeden zoals die van 1570 zijn gevormd of vergroot. Nog niet bewezen is welk afzonderlijk wiel precies op 1 november 1570 ontstond.

Evenmin is tot nu toe een bron gevonden waaruit blijkt dat het water tijdens de Allerheiligenvloed de Grote Kerk van Naarden zelf binnendrong. Dat blijft een afzonderlijke onderzoeksvraag.

Naarden in een uitzonderlijk bewogen periode

De ramp krijgt extra betekenis wanneer we haar in de geschiedenis van Naarden plaatsen. Op 26 en 27 september 1569 vond de kerkvisitatie van Naarden plaats. Ruim een jaar later volgde de Allerheiligenvloed. In 1572 werd de stad vervolgens getroffen door het bekende oorlogsgeweld en de plundering. Binnen enkele jaren kreeg de bevolking dus te maken met religieuze spanningen, een zware natuurramp en oorlog.

Vervolg van het onderzoek

De volgende stap is het vergelijken van Koelemans kaart met oudere kaarten en met het onderzoek van H.F. de Vries naar de doorbraakkolken aan de Kromme Dijk. Vooral het verdwenen wiel bij Naarden verdient aandacht. Als dit op kaarten van vóór de aanleg van de A1 nauwkeurig kan worden gelokaliseerd, kan ook worden onderzocht of het voorkomt in de zestiende- en zeventiende-eeuwse kaarttraditie.

Bronnen

R.B. Koeleman, “Onbekend, dus onbemind: wielen aan de Westdijk”, De Wijde Blik 9 (1993), nr. 4, p. 16–24. Verder zijn geraadpleegd: historische vermeldingen van de dijkdoorbraken van 1570, onderzoek naar de Diemerdijk, de kaarttraditie van Joost Jansz. Bilhamer en de bibliografische verwijzing naar H.F. de Vries, “De doorbraakkolken aan de Kromme Dijk tussen Muiderberg en Naarden”.