De Grote Kerk van Naarden – van nieuwe stad naar Sint-Vituskerk

Na de verplaatsing van de stad in het midden van de veertiende eeuw kreeg het nieuwe Naarden ook een nieuw kerkelijk middelpunt. De huidige Grote of Sint-Vituskerk ontstond niet in één bouwcampagne, maar groeide gedurende bijna een eeuw uit tot de monumentale kerk die het stadsbeeld nog altijd beheerst.

Vanaf 1380: begin van de bouw

Volgens de monumentenbeschrijving begon omstreeks 1380 de bouw van het laatgotische koor van een aanvankelijk eenbeukige kruiskerk. Het schip en de toren waren omstreeks 1440 voltooid. Daarmee kreeg het nieuwe Naarden een groot stenen kerkgebouw dat aansloot bij de groeiende betekenis van de stad.

Vanaf 1455: uitbreiding

Vanaf 1455 werd de kerk aanzienlijk uitgebreid. Er kwamen onder meer een kooromgang, langere transeptarmen en doorgetrokken zijbeuken. De bouwgeschiedenis laat zien dat de kerk zich ontwikkelde van een betrekkelijk eenvoudige kruiskerk tot een forse laatgotische basilicale kerk.

1468: aanwijzingen voor herbouw na een brand

De bouwhistorische literatuur vermeldt een kerkbrand in 1468 en wijzigingen in het bouwplan. Een oorkonde van 16 augustus 1468 (SSAN015, inv.nr. 134-11) wordt in de archiefomschrijving in verband gebracht met toestemming voor de herbouw van de verbrande kerk. De originele tekst is op de beschikbare foto’s plaatselijk sterk beschadigd en nog niet volledig getranscribeerd. De oorkonde bewijst daarom op zichzelf niet de precieze branddatum of de omvang van de schade.

1469: Johannes Walter en de relieken van Sint-Vitus

In 1469 verschijnt een bijzonder gegeven in de geschiedenis van de kerk: Johannes Walter verkreeg in Rome relieken van Sint-Vitus voor Naarden. De verhouding tussen deze reliekverwerving en de herbouw na de eerder vermelde brand is nog niet aangetoond. De precieze inhoud van de overdrachtsakte, de identiteit van Walter en de latere bewaring van de relieken verdienen afzonderlijk onderzoek.

1479: voltooiing en wijding

In 1479 was de grote bouwfase voltooid en werd de kerk gewijd. De beschikbare bronnen die hier zijn geraadpleegd noemen het jaar 1479, maar geven geen voldoende onderbouwde exacte dag en maand. Daarom gebruikt Historisch Naarden vooralsnog alleen het jaar. Na de voltooiing werd onder meer de sacristie gebouwd.

Sint-Vitus als patroonheilige

De kerk staat bekend als de Grote of Sint-Vituskerk. De Vitusverering in Naarden is bijzonder interessant vanwege de oudere banden van Naardingerland met het Stift Elten, waar Sint-Vitus eveneens werd vereerd. Toch moet voorzichtig worden omgegaan met een eenvoudige rechtstreekse verklaring: de vroege oorkonden over Naardingerland bewijzen op zichzelf niet wanneer de kerk van Naarden precies aan Sint-Vitus werd gewijd.

Voorlopige conclusie

De periode 1380–1479 is belangrijk voor de bouwgeschiedenis van de Grote Kerk. De gebruikelijke chronologie noemt bouw vanaf omstreeks 1380, uitbreiding vanaf 1455, herbouw na een in de literatuur vermelde brand rond 1468, verwerving van Sint-Vitusrelieken in 1469 en een wijding in 1479. De exacte betekenis en onderbouwing van deze dateringen worden per bron onderzocht.

Bronnen

Voor deze reconstructie zijn onder meer de monumentenbeschrijving in Monumenten in Nederland: Noord-Holland en de historische informatie van de Grote Kerk Naarden gebruikt. Exacte data worden alleen opgenomen wanneer zij voldoende door bronnen worden ondersteund.